واقعیت یا کابوس ؟

در حوزه تعاريف طبقه‌بندي شده هنر تئاتر و اصولاً هر هنر نمايش، بخش بندي‌هاي به‌نام ژانر Genre وجود دارند که در اکثر اوقات اصول ساختاري و حتي مفهومي آن اثر را در بر مي‌گيرند.
اصولاً ژانر شناسي و علم طبقه‌بندي آثار نمايشي و يا ادبي به اين منظور به وجود آمده است که اثر هنري از ديدگاه ساختاري و همچنين نوع نگاه هنرمند و اجتماع به آن مورد ارزيابي قرار گيرد و صد البته منتقدان و مردم نيز در شناخت آني و فوري هر اثر هنري نمايشي، راه چاره‌اي را پيش رو داشته باشند.
چنين است که طبق تعاريف شناخته شده امروزي بيش از 70 نوع و يا ژانر براي هنرهاي نمايشي و به خصوص تئاتر مي‌توان متصور شد که البته تمامي اين انواع در اشکال، پاره‌ها، تعاريف و ... هرازگاه تا حدودي مشابه هستند و يا زير شاخه‌هاي يک ژانر بزرگتر را مي‌سازند.
وقتي ژانر يک اثر نمايشي را بدانيم، تکليف، با اثر تا حدود زيادي روشن مي‌شود. تعاريف و ساختار از پيش تعين شده ژانر و زير شاخه‌هاي آن اگرچه نه هميشه ولي در اکثر اوقات، تعين کننده خط‌مشي مشخص و هنري اثر است و سر نخ‌هايي را به تماشاگر و منتقد براي رويارويي با آن اثر و چگونگي تحليل يا توقع‌ از آن به دست مي‌دهد.
در مواجهه با نمايش «کابوس‌هاي يک پيرمرد بازنشسته خائن ترسو» شناخت ژانر نمايشي مي‌تواند مدخلي باشد براي تحليل متن و اجرا و ساختار کلي اثر، تا از اين طريق بتوان به نقاط ضعف وقوت احتمالي آن پي‌بُرد.
اين نمايش با توجه به خصوصياتي که از خود بروز مي‌دهد و در متن و شکل اجرايي به‌آنها وابسته است، در ژانر «رئالسيم اجتماعي» جاي مي‌گيرد. ژانري که يکي از انواع محبوب برخي از کارگردانان جوان و البته موفق تئاتر کشور است. مانند اکثر ژانرهاي هنرهاي نمايشي، تعريف اين ژانر نيز از متن اثر آغاز مي‌شود.
يعني به اثري تعلق مي‌گيرد که در بن‌ مايه‌هاي متن نمايش چه از نظر تم و چه از نظر شکل داستاني و شخصيت‌پرداري و انسان شناسي به مسائل زندگي اجتماعي انسان پرداخته باشد. اين مسائل در حوزه واقعيات وجودي و امروزين زندگي بشر قرار مي‌گيرند و سکتورهاي خاص زندگي هر انسان را با توجه به علاقه‌اي که در داستان وجود دارد، پيگيري مي‌کنند. لذا « رئالسيم اجتماعي» که از دو واژه رئالسيم يا واقع‌گرايي و اجتماع تشکيل شده است، انسان را محور و مرکزيت قرار مي‌دهد و او را درگير با مسائل اجتماعي از قبيل روانشناسي، اقتصاد، سياست، فرهنگ، جغرافيا و.... به تصوير مي‌کشد.
کشمکشي که در اين ميان به وجود مي‌آيد، قطعاً يکي از انواع کشمکش‌هاي شناخته شده و ريشه‌دار تئاتري است. زماني که زندگي اجتماعي انسان و مسائل و مشکلات يا حتي زيبايي‌هاي آن مورد بحث قرار مي‌گيرند و قرار است در نمايش شخصيتي محوري داشته باشيم که سرخط داستان به دست اوست، چند نوع کشمکش قابل پيش بيني است:
1 - کشمکش فرد با اجتماع
2 - کشمکش فرد با خانواده
3 - کشمکش فرد با خود
4 - کشمکش اجتماع با اجتماع
با يک نگاه کلي مي‌توان دريافت که هر 3 نوع کشمکش ابتدايي را مي‌توان در اين نمايش جُست. به اين معني که نويسنده قصد دارد، زواياي مختلف زندگي فردي و اجتماعي، شخصيت اصلي قصه خود را بررسي کند و بنابراين به سراغ جوانب مختلف ماجرا مي‌رود. در پس زمينه‌اي که از شخصيت پيرمرد ترسو ارائه مي‌شود، مي‌توان کشمکش گذشته و حتي امروز او را با اجتماع محل زندگيش تشخيص داد. ديگر اين‌که اصول و چهارچوب داستاني اين نمايش برپايه رابطه اين فرد با افراد خانواده‌اش نهاده شده است و اکثر زمان نمايش، شاهد درگيري گذشته او و خانواده‌اش هستيم که به نتيجه‌اي اخلاقي! نيز ختم مي‌شود. نکته سوم اين‌که نويسنده تلاش فراواني مي‌کند که از لابه‌لاي نريشن‌ها (که به اعتقاد من ريتم نمايش را مورد هجوم قرار مي‌دهند)، فلاش‌بک‌ها و Aside قراردادن شخصيت‌ اصلي داستان خود، کشمکش فرد با خود را نيز بيرون بکشد و حتي به نمايش بگذارد و همين‌جاست که طعم درگيري روانکاوانه شخصيت با خود و اجتماع چشيده مي‌شود.
حال که مشکل و ساختار کلي متن را پيدا کرديم، مي‌توانيم در چند و چون آن به کند و کاو بپردازيم.
 داستان نمايش، موقعيت جالبي را مطرح مي‌کند. مردي براي خريدن ماهي سفره هفت‌سين از خانه خارج مي‌شود اما هرگز باز نمي‌گردد. او به شکل روح يا شبحي روي صحنه ظاهر مي‌شود که از اين طريق و به دليل داشتن اين موقعيت جديد، مي‌تواند نکات فراواني را در زندگي گذشته خود کشف کند. داستان چيزي شبيه مورالیته هاي ديکنز است. اگرچه از نظر ساختار و چفت و بست‌هاي داستاني و به خصوص ريزپردازي در شخصيت نگاري به هيچ روي با آنها قابل مقايسه نيست، اما مي‌توان آن را تا حدودي شبيه به داستان «روح اتاق هتل» يا حتي «روح کريسمس» دانست. دقت کنيد که واژه روح در هر دو يکسان به کار رفته است و در هر دو يک روح شاهد اتفاقاتي است که در زندگي روزمره‌اش از آنها غافل بوده است. مثال ساده‌اي مي‌زنم. داستان و يا کارتون «اسکروچ» را به خاطر داريد؟
پيرمرد طماعي که در شب کريسمس براي يک شب مي‌ميرد و فقر و رنج‌ديگران را با ترس دوزخ درک مي‌کند و نسبت به بد رفتاري‌هايي که با اعضاي خانواده و دوستان و همکاران داشته است، متنبه مي‌شود.
متوجه شباهت شديد؟ شايد تأثير ناخود آگاه اين داستان معروف اخلاقي روي ذهن نويسنده به چنين نمايشنامه‌اي منجر شده باشد اما نکته اصلي اينجاست که با مقايسه ابتدايي ساختار اين دو قصه به اين نکته مي‌رسيم که عناصري در ساختار «کابوس‌هاي پيرمرد.....» گم شده‌اند.
1 - شخصيت پيرمرد اگرچه داراي گذشته و ريزه‌کاري‌هاي به خصوص خود است، اما چندان به تماشاگرش شناسانده نمي‌شود. ما نمي‌دانيم که زندگي سياسي گذشته او که به آن اشاره مي‌شود، چه نقشي در شکل‌گيري شخصيت امروز او داشته است. اين زندگي سياسي که همسرش نيز ظاهراً در آن دخيل يا از آن آگاه بوده است، چگونه بر افراد خانواده‌اش اثر گذاشته است؟
سوال را به شيوه ديگري مي‌پُرسم. زندگي و گرايشات سياسي گذشته پيرمرد چه اثري در روند دراماتيک نمايش دارند؟ آيا با حذف شدن آنها خللي در شيوه روايت، شخصيت‌پردازي و تاثير آدم‌هاي نمايش برهم به وجود مي‌آيد؟ اشاره مي‌شود که او حق برادرش را خورده است، اين مسأله پيگيري نمي‌شود و از جانب خود شخصيت نيز پاسخي به آن داده نمي‌شود و تنها در انتهاي نمايش به شکلي رفع و رجوع مي‌شود. نويسنده و کارگردان جزئيات و خصوصيات داراي قابليت نمايشي را از اين شخصيت دريغ داشته است و بازي کردن آن را برای بازیگر مشکل مي‌سازد.
2 - داستان به شيوه‌اي روايت مي‌شود و به نمايش در مي‌آيد که در جاي جاي آن نتايج اخلاقي سر بر مي‌آورند اما هرازگاه نقاط فراري در متن و اجرا وجود دارند که آن را از اين هدف (اگر هدف بوده است) دور مي‌سازند. پرداختن بيش از اندازه به شخصيت يا بهتر بگوئيم، تيپ خاص پسر کوچکتر اين پيرمرد و تکيه کردن روي طنزهاي کلامي و تکيه کلام‌هاي فرهنگ امروزین وي، ماجرا را مخدوش مي‌کند و نويسنده را از هدف! دور مي‌سازد. مردي شاهد رفتار اطرافيان در گذشته و پس از مرگ خود است. او اتفاقاتي را مي‌بيند که از آنها خبر نداشته است و به آگاهي نسبت به زندگي و شخصيت و اشتباهات خود در اين مورد مي‌رسد. اين اخلاقي نيست؟ نمايش تماشاگر را به عاقبت کار رجعت مي‌دهد و موقعيتي را مي‌سازند که عبرت آموز! است اما سوال اينجاست که ديگر آدم‌هاي نمايش اين اثر نيز در اين راستا حرکت مي‌کنند؟ همه به سوي دست‌يابي به يک هدف پيش مي‌روند؟
آيا تمامي شخصيت‌ها مثل داستان « روح کريسمس » جايگاه ويژه‌اي در ساز و کارو چرخ دنده‌هاي اين ساعت زمان دارند؟ حذف شخصيت دختر کوچک و يا حتي عروس خانواده چه لطمه‌اي به کليت نمايش وارد مي‌کند؟
3 - داستانک‌هاي هر شخصيت مي‌توانند در پردازش آن و کمک به روند بهتر داستان کلي و نمايش مؤثر باشند اما نريشن‌هايي راجع به زندان «گوانتانامو» و ساختن داستانکي در اين باره که به هيچ روي در هيچ کجاي بدنه ی دراماتيک نمايش جا نمي‌گيرد براي چيست؟ اينجاست که اعتقاد دارم اين نرشين و نرشين‌هاي نظير آن، نمايش را از ريتم مي‌اندازند و اطلاعاتي مفيد نيز براي تماشاگر و روند و سير حرکتي شخصيت اصلي در بر ندارند.
4 - شخصيت اصلي، محوري يا فاعل ماجرا کيست؟ داستان حول محور کابوس‌هاي اين پيرمرد مي‌گذرد. نويسنده و کارگردان با انتخاب يک اسم کلي و خالي از تعليق، نمايش خود را به مسلخ مي‌برد. او تکليف خود و مخاطب را با اين آدم نمايش روشن مي‌کند. از نظر نويسنده، او يک خائن ترسو است. پس ديگر چه چيزي براي کشف کردن باقي مي‌ماند؟ شايد اگر برداشت ديگري از اين اسم در طول نمايش صورت مي‌گرفت يا روند نمايش به گونه‌اي ديگر بود، اين اسم نيز نمودي ديگر مي‌يافت.
 اما جداي از اين بخش‌بندي‌ها به نکات ديگري نيز بايد اشاره کنيم.
کارگردان در ساختن فضاي زندگي خانواده ايراني موفق است و حس زندگي را به آن مي‌دهد.
منيرانسن‌هاي زنده و پوياي او آدم‌هاي نمايش را سرزنده و داراي شور زندگي جلوه مي‌دهند. اتمسفري که در کليت نمايش به وجود مي‌آيد، برگرفته از ژانر و خصوصيات رئالسيم اجتماعي است اما اين نکته را نيز نبايستي فراموش کنيم که کمي هم طعم Fantasey در اين اثر چشيده مي‌شود. هرچه باشد، پيرمرد، ديگر يک روح است و زندگي اين روح در زندگي اين آدم‌ها تنيده مي‌شود.
هرازگاه به نظر مي‌رسد، کارگردان چه از نظر شخصيت‌پردازي و حضور و چه از نظر تفاوت موقعيت و State با اين شخصيت منصفانه برخورد نمي‌کند. گاهي او را رها مي‌کند و به سراغ شوخي‌ها و خرده ضد فرهنگ‌هاي جوان‌هاي خانواده مي‌رود که اگرچه مؤيد بي‌توجهي پدر به آنهاست اما پرداخت بيش از حد به آنها، تماشاگر را از مسأله اصلي دور مي‌سازد.
کارگردان در بازي گرداني موفق است. ارائه بازي‌هاي استاندارد از سوي بازيگران شناخته شده عرصه تئاتر کشور در قالب اين اجرا ديدني است. آنها يکديگر را به خوبي مي‌شناسند و روند دومينو وار حرکت و سير باز شناخت شخصيت‌ها را به خوبي نمايان مي‌سازند. البته در اين ميان بايد اشاره کرد که بازي بازيگر نقش دختر کوچک خانواده سطحي و دور از حد و حدود ساير بازيگران به نظر مي‌رسد و شخصيت پسر کوچک‌تر خانواده نيز به صورتي نگاشته شده که به هر صورت فراتر از تيپي شناخته شده و متلک پران نخواهد رفت.
اما کارگردان در خلق فضاي مرده اين خانه موفق عمل مي‌کند و در اين راه‌ از کمک طراحي صحنه نيز بهره مي‌گيرد. پيرمرد زندگي‌اش را مرور مي‌کند و به اشتباهاتش پي مي‌برد (نتيجه اخلاقي؟) تکرارها، نريشن‌ها، تلفن‌ها و اتفاقات در هم به نتيجه نهايي مي‌رسند و ناگهان در تاريکي صدايي شنيده مي‌شود. چندديالوگ ميان بازيگران نقش پيرمرد، پدربزرگ، پسر بزرگ پيرمرد، رد و بدل مي‌شود که گويي آنها را در زندگي پس از مرگ توصيف مي‌کند اما براي چه؟ اين تاريکي طولاني و اين گفت‌وگوها چه چيزي را به نمايش اضافه مي‌کنند؟ آيا کابوس‌هاي پيرمرد پايان نيافته‌اند؟ در کل نمايش «کابوس‌هاي يک پيرمرد....» يک نمايش رئالسيم اجتماعي است که هرازگاه به سراغ تخيل ماوراء طبيعي نيز مي‌رود و در جذب مخاطب تا انتهاي نمايش نسبتاً موفق است و مي‌تواند با برطرف کردن نکات جزيي و برخي اصلاحات به اثري قابل قبول‌تر بدل شود.

*مشهود محسنيان (منبع : سایت مرکز هنرهای نمایشی)